Op 5 juli 2013 werd door de Ministerraad het Voorontwerp van wet tot invoeging van titel 2 "De rechtsvordering tot collectief herstel" in een boek XVII "Bijzondere gerechtelijke procedures" van het Wetboek van economisch recht en houdende invoeging van de definities eigen aan boek XVII in boek I van het Wetboek van economisch recht (hierna het "Voorontwerp") goedgekeurd. De procedure zoals deze wordt beschreven in het Voorontwerp biedt aan een groot aantal consumenten die elk afzonderlijk schade hebben geleden dewelke voortvloeit uit een gemeenschappelijke oorzaak, de mogelijkheid om in groep het herstel van deze schade te vorderen. Zij moeten dan niet meer elk afzonderlijk een geding instellen voor de rechtbank. Situering Het Voorontwerp kadert in een groter geheel, m.n. de uitgave van een Wetboek van economisch recht waarvoor in juli 2012 het startschot werd gegeven. De doelstelling van dit nieuwe wetboek is tweeledig. Enerzijds wordt de bestaande regelgeving gebundeld, geactualiseerd en gehergroepeerd. Anderzijds worden bepaalde teksten ook grondig hervormd en zullen er een aantal nieuwigheden worden ingevoerd. De rechtsvordering tot collectief herstel is één van deze nieuwigheden. Definities en toepassingsgebied Enkele definities zijn van belang om de draagwijdte van het Voorontwerp correct te kunnen inschatten. Onder "Collectieve schade" wordt begrepen: "het geheel van alle individuele schade die een gemeenschappelijke oorzaak heeft en die de leden van een groep hebben geleden". Voorts wordt als een "Groep" beschouwd "het geheel van consumenten die individueel benadeeld zijn door een collectieve schade en worden vertegenwoordigd in de rechtsvordering tot collectief herstel". De definitie van "Consument" werd nog niet uitdrukkelijk vastgelegd. Mogelijk zal de definitie zoals opgenomen in de Wet Marktpraktijken worden gehanteerd, zijnde "iedere natuurlijke persoon die, uitsluitend voor niet-beroepsmatige doeleinden, op de markt gebrachte producten verwerft of gebruikt". De "Rechtsvordering tot collectief herstel" wordt gedefinieerd als "de rechtsvordering die tot doel heeft een collectieve schade te herstellen". Groepsvertegenwoordiger De rechtsvordering tot collectief herstel kan enkel worden ingesteld door een zogenaamde "groepsvertegenwoordiger". De wet somt limitatief op wie als groepsvertegenwoordiger kan optreden. Het betreft in de eerste plaats de consumentenverenigingen die voldoen aan de wettelijk beschreven voorwaarden (o.a. Test-Aankoop). Daarnaast komen ook verenigingen in aanmerking die voldoen aan bepaalde cumulatieve voorwaarden. In elk geval dient de groepsvertegenwoordiger ook "geschikt" te worden bevonden door de rechter. Optiesysteem met inclusie of met exclusie Welke consumenten effectief zullen worden vertegenwoordigd door de groepsvertegenwoordiger, hangt af van het optiesysteem dat door de rechter in aanmerking wordt genomen. Met het oog op de samenstelling van de groep van benadeelde consumenten dient de rechter immers telkens te kiezen tussen het optiesysteem met inclusie of met exclusie. Wanneer de rechter voor het optiesysteem met inclusie opteert, wordt de groep gevormd door alle benadeelde consumenten die in België verblijven en die hun uitdrukkelijke wil hebben geuit om tot de groep te behoren. Past de rechter het optiesysteem met exclusie toe dan zal de groep worden gevormd door alle benadeelde consumenten, met uitzondering van zij die uitdrukkelijk kenbaar hebben gemaakt geen deel te willen uitmaken van de groep. De rechter beoordeelt vrij bij elke ingestelde rechtsvordering welk van deze twee optiesystemen hij in casu het meest geschikt acht met het oog op de samenstelling van de groep van benadeelde consumenten. Alleen wanneer herstel van lichamelijke of morele schade wordt geëist, is de rechter verplicht het optiesysteem met inclusie toe te passen. Procedure De procedure verloopt in drie fasen.
- Ontvankelijkheidsonderzoek In een eerste fase zal de rechter beoordelen of het ingediende verzoekschrift voldoet aan een aantal specifieke ontvankelijkheidsvoorwaarden. Vooreerst moet de ingeroepen oorzaak van de collectieve schade een mogelijke inbreuk door de onderneming uitmaken op haar contractuele verplichtingen dan wel op welbepaalde Europese of Belgische regelgeving zoals de wet betreffende de aansprakelijkheid voor producten met gebreken of de wet betreffende de bescherming van de gezondheid van de gebruikers op het stuk van de voedingsmiddelen en andere producten. Ten tweede, zoals reeds aangestipt, dient de rechtsvordering te worden ingesteld door een groepsvertegenwoordiger. Ten derde dient de rechtsvordering tot collectief herstel meer aangewezen te zijn dan een rechtsvordering van gemeen recht, waarbij elke benadeelde afzonderlijk een rechtsvordering instelt. In deze fase dient ook aandacht te worden besteed aan een belangrijke overgangsbepaling waarin de wet voorziet. De rechtsvordering tot collectief herstel kan enkel worden ingesteld wanneer de gemeenschappelijke oorzaak van de collectieve schade heeft plaatsgevonden na de inwerkingtreding van de wet.
- Onderhandelingsfase Eenmaal een ontvankelijkheidsbeslissing is genomen zal systematisch een onderhandelingsfase worden opgelegd aan de partijen om een collectief akkoord tot herstel te sluiten. De rechter bepaalt de duurtijd van de onderhandelingsfase dewelke minimaal 3 maanden en maximaal 6 maanden bedraagt. Indien de partijen zulk akkoord bereiken dient dit door de rechter te worden gehomologeerd. Indien het akkoord voldoet aan de wettelijke vereisten wordt het gehomologeerd en openbaar gemaakt. Zulk akkoord heeft gezag van gewijsde. Het is tegenstelbaar en uitvoerbaar.
- Gerechtelijke weg Bij gebreke aan een (gehomologeerd) akkoord, bijvoorbeeld omdat de partijen niet onderhandelen, de onderhandelingen niet succesvol zijn of het akkoord niet wordt gehomologeerd door de rechter, zal de gerechtelijke weg worden gevolgd. Binnen één maand vanaf de datum waarop de groepsvertegenwoordiger de rechter op de hoogte heeft gebracht van het gebrek aan akkoord (of vanaf de beslissing tot weigering van de homologatie), roept de griffie de partijen op om te verschijnen. Tijdens deze zitting worden conclusietermijnen en een zitdag bepaald. Op de zitdag wordt beslist over de grond van de zaak, i.e. het al dan niet verplicht collectief herstel in hoofde van de verweerder. Deze beslissing bindt – de wettelijke uitzondering buiten beschouwing gelaten – alle groepsleden. De procedure wijzigt in beginsel niets aan het recht inzake burgerlijke aansprakelijkheid. De rechter dient een fout van de onderneming vast te stellen, alsook het bestaan van collectieve schade en het causaal verband tussen de fout en de schade. De fout kan bestaan in een inbreuk op de contractuele bepalingen, nalatigheid, niet-nakoming van de informatieplichten, enz. Eenmaal de rechter het bestaan van alle constitutieve bestanddelen heeft vastgesteld, dient hij over te gaan tot de evaluatie van de collectieve schade. De rechter kan een herstel in natura bevelen (bv. gedwongen uitvoering van een contractuele garantie) of een herstel bij equivalent (de betaling van schadevergoeding en interesten). In het laatste geval kan de rechter hetzij een globaal schadevergoedingsbedrag vaststellen, hetzij een geïndividualiseerd bedrag voor elk lid van de groep. Het geïndividualiseerd bedrag kan een verschillend bedrag per consument zijn, maar kan ook een identiek schadebedrag voor elk lid van de groep zijn.
Schadeafwikkelaar De rechter duidt, éénmaal een akkoord gehomologeerd of een beslissing ten gronde genomen, meteen ook een schadeafwikkelaar aan. Deze heeft als opdracht de correcte uitvoering te verzekeren van ofwel het gehomologeerd akkoord ofwel van de beslissing van de rechter ten gronde die besluit tot een collectief herstel lastens de betrokken onderneming. Finaal maakt de schadeafwikkelaar een eindverslag over aan de rechter zodat de rechter kan besluiten tot afsluiting van de uitvoeringsprocedure. Publiciteit Alle beslissingen van de rechter – over de ontvankelijkheid, de homologatie van een minnelijk akkoord en de beslissing ten gronde – worden bekendgemaakt in de bijlagen tot het Belgisch Staatsblad en op de website van de FOD Economie. De rechter kan eveneens, indien dat nodig geacht wordt, aanvullende maatregelen van bekendmaking bevelen. Bevoegde rechtbank De rechtbanken van Brussel zijn de enige gerechtelijke instanties die bevoegd zijn om kennis te nemen van een rechtsvordering tot collectief herstel. De beslissingen van de rechter zijn vatbaar voor hoger beroep bij het Hof van Beroep te Brussel alsook voor een cassatieberoep bij het Hof van Cassatie. Nog een relatief lange weg te gaan Nu het Voorontwerp werd goedgekeurd door de Ministerraad zal het in een volgende fase voor advies worden voorgelegd aan de Raad van State. Vervolgens keert het terug naar de Ministerraad voor een tweede lezing. Pas daarna zal de Kamer zich over het ontwerp kunnen buigen. De Senaat heeft een evocatierecht. Het is slechts wanneer de Kamer het ontwerp definitief heeft aangenomen dat de finale tekst daadwerkelijk wet kan worden. Daarbij merken wij nog op dat het Wetboek van economisch recht tot stand komt via de techniek van de zogenaamde "aanbouwwetgeving". De techniek van de aanbouwwetgeving impliceert dat de verschillende boekdelen van het wetboek in fasen worden ingediend en goedgekeurd. De aangenomen boekdelen treden ook niet afzonderlijk en onmiddellijk in werking. Het is de Koning die later – vermoedelijk pas wanneer alle boekdelen aangenomen zijn – de datum van inwerkingtreding zal vastleggen. Tot die dag blijven de toepasselijke oude wetten en besluiten van toepassing. Alvorens gebruik zal kunnen worden gemaakt van de nieuwe procedure tot collectief herstel dient aldus nog een relatief lange weg te worden afgelegd.